Πολιτειακοί θεσμοί Ποιος θέτει τι; για ποιόν; σε ποιόν τόπο;

Δημήτρης Παναγιωτόπουλος
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Δικηγόρος

Το ζητούμενο και σήμερα όπως παλαιά αλλά και στο διάβα της ιστορίας του ανθρώπου και του κόσμου είναιη συγκρότηση της  πόλεως, η πολιτεία, ο Πολίτης!. Η πολιτεία, κατ΄ άλλους η ιδανική Πόλις και ο ρόλος του ανθρώπου ως ζώον πολιτικόν. Στην πόλη αυτή ο πολίτης, καθίσταται το κέντρο της  αναζήτησης του λόγου  . Η Αιδώς δε, και η Δίκη είναι το βάθρο των πόλεων,  “..Αιδώ τε και δίκην ιν  ειεν κόσμοι πόλεων κόσμοι τε και δεσμοί φιλίας συναγωγοί” .
Υπό την έννοια αυτή μπορεί να θεωρηθεί η  Αθήνα (η κλασσική!) ως κεκοσμημένη πόλις, κέντρο των αυτόνομων Ελληνίδων Πόλεων. Από τον κόσμο αυτόν της Πόλεως και του μορίου αυτής τον Πολίτη διαβαίνουμε στον πόλη του κόσμου την κοσμόπολη. Την παγκόσμια πόλη τον  κόσμο της οικουμένης κατά την οποία “Ανδρών επιφανών πάσα γη βατή Ψυχής γαρ αγαθής Πατρίς ο ξύμπας κόσμος..” . Δηλαδή την οικουμένη του ανθρώπου ως ιδιότητα και όχι ως γεωπολιτική συνιστώσα ενδεχόμενης παγκόσμιας διακυβένησης!.
 Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι ο άνθρωπος ο ίδιος δεν έχει θεούς ή μάλλον έχει αυτούς που έχει η Πόλις, κατά τον κόσμο αυτής, το φως που τη διέπει για τα πράγματα και τον άνθρωπο κυρίαρχο μέλος ως νοητική και σωματική θεσμική οντότητα. Ο κόσμος της πόλεως διαμορφώνει το θείον, το οποίο κείται άνωθεν αυτής. Κατά τούτο ο Σωκράτης καταδικάσθηκε σε θάνατο, επειδή μεταξύ άλλων κατηγορήθηκε ότι: “ού θεούς νομίζει ους η πόλις νομίζει”.
Η απεικόνιση, η κοινωνικά κατεστημένη εικόνα του κόσμου δεν είναι ο κόσμος, παρά η απόσταση  ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, ανάμεσα στη γνώμη και την αλήθεια που γίνεται ανυπέρβλητη και ξαναγεννιέται διαρκώς. Σε τούτο συμβάλλει ο ίδιος ο άνθρωπος με την ύπαρξη του και μόνο, όχι όμως εξ ορισμού αλλά μόνο σ’ αυτό που φαίνεται . Η απόσταση αυτή ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, τη γνώμη και την αλήθεια δεν έχει τις ρίζες μόνο μέσα στην ατομική υποκειμενικότητα, αλλά κυρίως μέσα στην συλλογική υποκειμενικότητα, όπου εκεί κυρίως η γνώμη καθίσταται εναρκτήρια απόφαση που καθιστά την αλήθεια για τα πράγματα μέσα από την εμπειρία του σκοτεινού ερέβους μεταμορφώνοντας το χάος, προσδιορίζοντας το είναι του, με τη θέσπιση αξιών και τον ορισμό της τάξης.
Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που η θεμελιώδης ελληνική εμπειρία αποτελεί παρουσίαση όχι του είναι και της νόησης, μάλλον, αλλά του αντιθέτου αυτών. Κατά τον πλέον ορθό τρόπο τούτο τονίζει ο αναξίμανδρος,  γιατί, να υπάρχει το τι και μόνο, είναι αδικία, υπερβολή, βιαιότητα, επειδή με μόνο το γεγονός της ύπαρξης προσβάλλεται η τάξη του είναι η οποία τελικώς κατ’ ουσίαν είναι επίσης, τάξη του μη – είναι . Άρα το είναι του κόσμου θεμελιώνεται μόνο μέσα από μη είναι αυτού. Κατά τούτο η ιστορική εμπειρία μπορεί να αποτελέσει την έξοδο του, ως μια πορεία ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, όχι όμως ως ιστορική αναγκαιότητα!.  

Η δίοδος, ο δίαυλος του κόσμου  και σήμερα  οδηγεί στην παγκόσμια κοσμόπολη μέσα  όμως, από την κρύπτη των ερωτημάτων :

α) Ποιος κόσμος;
β) Για ποιον κόσμο; με ποιον άνθρωπο, σε ποια πόλη.
•    Πάν-Κοσμον το παγκόσμιον;  χάος ή εν δυνάμει τάξις στον κόσμο αυτό;
•    Ποια  πόλις- πολιτεία και ποιος πολίτης;
•    Των ανθρώπων τα άστεα θα έχουν  Θεσμούς – τεθμούς η  θα είμαστε αθέμιστες και ανέστιοι; και
•    Τους θεσμούς, Ποιος θέτει και για ποιόν;, σε ποιόν τόπο;
Κατά τον  Αριστοτέλη “…… ο άπολις δια φύσιν και ου δια τύχην ήτοι φαύλος εστίν, ή κρείττων  ή άνθρωπος  ώσπερ και ο υφ’ Ομήρου  λοιδορηθείς αφήτωρ αθέμιστος  ανέστιος ..” .
Αποκτά επομένως μεγάλη σημασία και πολύ μεγάλο νόημα ακόμα και σήμερα η θέση του Αριστοτέλη, ο οποίος τονίζει ότι “…πολίτης δ’ απλώς ουδενί των άλλων ορίζεται μάλλον η τω μετέχειν κρίσεως και αρχής…” . Πολίτης δηλαδή δεν είναι άλλος παρά εκείνος που μετέχει κρίσεως (δίκης) και αρχής, διοίκησης.
Στον κόσμο αυτό που διαμορφώνεται εμπροσθέν μας στον Παν – Κοσμον, στον Παγκόσμιο, τίθεται επομένως εκ νέου το πρόβλημα  της συμπαντικής τάξης του κόσμου. Η Πόλις τίθεται εκ νέου στο κέντρο της αναζήτησης με το ερώτημα ποία Πόλις (Πολιτεία), με ποιον Πολίτη;.  Η τάξη αυτή που συνεχώς τίθεται, οφείλει να λαμβάνει υπόψη της τη διαμόρφωση της αρχής του μοιράζεσθαι, της συμμετοχής στη διαμόρφωσή της, που άπτεται τόσο αισθημάτων, ευθυνών, υποχρεώσεων όσο και  ελπίδων. Μέσω αυτής και μ’ αυτή γεννιέται η μοίρα στην ευτυχία ή στη δυστυχία της πόλεως, της πολιτείας, του κόσμου, αφού  κατ’ αυτή τα μέλη της πόλεως και του κόσμου μοιράζονται τα καθήκοντα που επιβάλλει και  τα προνόμια που παρέχει.
Η Jacqueline de Romilly αυτή την αρχή την ονόμασε κατανομή και όπως ορθά τόνισε, είναι στην ουσία συνεργασία, κοινότητα και φιλία αδελφότητα, την οποία παρουσιάζει με ένα τέλειο τρόπο χρησιμοποιώντας δύο παραδείγματα από την ελληνική παράδοση και σκέψη, τους Διόσκουρους και τους γιους του Οιδίποδα Βασιλιά της Θήβας . Το μοιράζεσθαι, η κατανομή  αφορά  και υλικά αγαθά, τα οποία σχετίζεται όχι μόνο με την αριθμητική ισότητα στον κόσμο αυτό, αλλά και τη γεωμετρική ισότητα. Η απόδοση ίσου πράγματος στον καθένα «το προσήκον εκάστω αποδιδόναι», αφορά την πρώτη, το μοιράζεσθαι και η δεύτερη, η κατανομή, δηλώνει την απόδοση περισσοτέρων πραγμάτων με βάση την ανάγκη και την αξία, καθότι το αναγκαία άνισο, πιστοποιεί το όντως ίσο!. Αυτή είναι μια προβολή δικαιολογημένης ανισότητας ανάγκης.
Για τη συνοχή του κόσμου ιδιαίτερα στην  εφαρμογή των ανωτέρω αρχών κυρίαρχος είναι ο ρόλος του κλήρου, στοιχείο εξαιρετικά κρίσιμο στην διαμόρφωση της εξουσίας του κόσμου. Αυτό το στοιχείο αποτελούσε το σκληρό πυρήνα της πόλεως των Αθηνών σε πάρα πολλούς θεσμούς της και εξασφάλιζε την ισορροπία στην κατανομή της εξουσίας, με την παροχή δυνατότητας αυτοεκπαίδευσης των Αθηναίων με τη συμμετοχή τους σ’ αυτή και τη συγκρότηση του κόσμου της πόλεως.
  Ως συμπέρασμα αυτής της ανάλυσης  και έναυσμα για περαιτέρω συζήτηση τι θα μπορούσε να διατυπωθεί;  
Μόνο ένα ερώτημα! .
Σήμερα μπορεί να δομηθεί ξανά η Πόλις, ως πόλις του κόσμου πλέον; και ποιός θα ήταν ο τρόπος λειτουργίας της έννοιας: «κοινόν», στο οποίο το τ’αυτόν θα καθίσται ανήμπορο να ρευστοποιεί την αντικειμενική υπόσταση του ετέρου ; ώστε, να συνεχίζει ο άνθρωπος την πορεία του από το σκότος προς το φως βάζοντας τάξη στο χάος;
Αυτά είναι μερικά από τα  αμείλικτα ερωτήματα στα οποία θα πρέπει να δοθεί απάντηση, λόγω και έργω, ως αντίσταση στην ειμαρμένη και την φθορά, στο πλαίσιο της τραγικής διάστασης της περατότητας μας ώστε το ανθρώπινο να αποτελεί  «συνέχεια της  ασυνέχειας μας», μιας πορεία από το σκότος προς το φως εις το διηνεκές!..

Σχετικές δημοσιεύσεις